تراکم استخوان شاخصی مهم از سلامت بافت های زنده بدن است و بررسی آن نقش اساسی در پیشگیری و تشخیص به موقع بیماری های استخوانی دارد. این بافت ها به طور مداوم بازسازی می شوند اما اگر سرعت تحلیل استخوان از سرعت تشکیل بافت جدید بیشتر باشد، اصطلاحا میگوییم کاهش تراکم استخوان رخ داده است. این مشکل معمولا علائم ظاهری واضحی ندارد و تنها از طریق سنجش تراکم استخوان قابل تشخیص است. تا انتهای این مقاله با ما همراه باشید تا تمام اطلاعات مورد نیاز را در مورد تراکم استخوان و آزمایش و روش های انجام آن بدست آورید.
تراکم استخوان چیست؟
تراکم استخوان به میزان انباشتگی مواد معدنی استخوانی در بافت استخوان اطلاق میشود. در واقع میزان جرم ماده معدنی به ویژه کلسیم و فسفر، در هر حجم از استخوان، قدرت و سلامت استخوان های یک فرد را نشان میدهد. پوکی استخوان معمولا بدون علامت ظاهر میشود و تا زمانی که شکستگی رخ ندهد، تشخیص داده نمیشود.
سنجش تراکم استخوان، به پزشکان این امکان را میدهد تا با تشخیص به موقع اقدامات پیشگیرانه و یا درمان زودهنگام را آغاز کنند. سنجش تراکم استخوان یا دانسی تومتری استخوان (Bone Mineral Densitometry)، یک روش غیرمستقیم برای اندازه گیری میزان مواد معدنی در استخوان (بر حسب BMD) است.
علل کاهش تراکم استخوان
کاهش تراکم استخوان معمولا دلایل متفاوتی دارد ولی بطور عمده علل کاهش تراکم استخوان به شرح زیر است:
- پیری: طبیعی ترین علت کاهش تراکم استخوان افزایش سن و پیری است. با گذر زمان سرعت تحلیل بافت استخوان از سرعت تشکیل آن بیشتر شده و کاهش تراکم استخوان رخ میدهد.
- سبک زندگی بی تحرک: گاهی اوقات ضعف استخوان ممکن است بدلیل سبک زندگی ناسالم و ورزش نکردن و بی تحرکی رخ بدهد و استخوان ها به تحلیل بروند.
- کاهش کلسیم و ویتامین دی: نبود کلسیم و ویتامین دی به مقدار کافی در رژیم غذایی از عوامل اصلی پوکی استخوان است.
- مصرف الکل یا سیگار: اگر در مصرف الکل و سیگار زیاده روی کنید ممکن است دچار کاهش تراکم استخوان شوید.
- بیماری های مزمن: دیابت، تیروئید پرکار و برخی بیماری های التهابی و یا خود ایمنی ممکن است منجر به کاهش تراکم استخوان شوند.
- مصرف برخی داروها: داروهای مثل کورتیکواستروییدها نیز در کاهش تراکم استخوان موثرند.
نشانه های کاهش تراکم استخوان چیست؟
کاهش تراکم استخوان معمولا علائم ظاهری زیادی ندارد و اغلب نمیتوان با علائم ظاهری به وقوع آن پی برد. با این حال، در مراحل پیشرفته یا پس از وارد شدن ضربه های خفیف، برخی نشانه ها ممکن است آشکار شوند. از جمله میتوان به درد مداومی که در استخوان ها و مفاصل احساس میشود اشاره کرد که یکی از نخستین علائم کاهش تراکم استخوان است.
در برخی افراد کاهش تراکم استخوان با کاهش قد نیز همراه است؛ زیرا مهره های ستون فقرات با تحلیل رفتن و از دست دادن فشردگی باعث کوتاه شدن قد فرد میشوند. در برخی دیگر کاهش تراکم استخوان خود را با شکستگی های مکرر و سریع استخوان ها حتی با ساده ترین ضربات و فشار کم نشان میدهد. گاهی اوقات هم کاهش تراکم استخوان در مهره های پشتی میتواند باعث قوز پشت و تغییر شکل حالت بدن شود.
سنجش تراکم استخوان با چه روش هایی انجام میشود ؟
آزمایش تراکم استخوان (BMD) روشی موثر برای تشخیص پوکی استخوان و بررسی سلامت و قدرت استخوان هاست. چندین روش برای اندازه گیری تراکم استخوان وجود دارد که هرکدام مزایا و کاربردهای خاص خود را دارند که در ادامه آن ها را بررسی میکنیم.
DEXA (اشعه ایکس دو انرژی)
این روش بسیار دقیق و متداول است. در این روش با دو پرتو اشعه ایکس، میزان مواد معدنی استخوان اندازه گیری میشود. ستون فقرات کمری و لگن نیز بررسی میشوند. DEXA به دلیل دقت بالا و تابش کم بسیار رایج است.
QCT (سیتیاسکن کمی)
امکان بررسی سه بعدی تراکم استخوان را فراهم کرده و میتواند بین استخوان سخت و اسفنجی تفکیک ایجاد کند. دقت بالاتر اما تابش بیشتر از DEXA دارد.
QUS (امواج اولتراسوند کمی)
با استفاده از امواج صوتی و بدون تابش یونیزه کننده، تراکم استخوان پاشنه یا انگشتان را بررسی میکند. کم هزینه و قابل حمل است اما دقتش کمتر از DEXA است و بیشتر در مراکز کم تجهیزات کاربرد دارد.
RA (جذبسنجی رادیوگرافیک)
با اشعه ایکس معمولی و تحلیل چگالی ناحیه ای از استخوان، تراکم استخوان را تخمین میزند. دسترسی آسان دارد اما دقتش محدود است.
آزمایش تراکم استخوان چقدر طول میکشد؟
آزمایش تراکم استخوان به ویژه با استفاده از روش DEXA (اشعه ایکس دو انرژی)، تقریبا حدود ۲۰ تا ۳۰ دقیقه زمان میبرد. این فرایند غیرتهاجمی و بدون درد بسیار رایج است و بیمار در طول آن تنها باید در وضعیت ثابت قرار گیرد تا تصاویر دقیقی از استخوان ها به دست آید.
در برخی موارد، پزشک ممکن است توصیه کند که این آزمایش هر دو سال یک بار تکرار شود تا تغییرات احتمالی در تراکم استخوان ها مشخص شوند. این تکرار، بیشتر برای افرادی که در معرض خطر پوکی استخوان هستند، مانند زنان یائسه یا افراد مسن، اهمیت بالایی دارد.
چه کسانی باید تراکم استخوان انجام دهند؟
آزمایش تراکم استخوان معمولا در شرایط خاصی توسط پزشک تجویز میشود اما در حالت کلی افراد زیر کاندیدای سنجش تراکم استخوان هستند.
- زنان بالای ۵۰ سال، بهویژه پس از یائسگی
- مردان بالای ۷۰ سال
- افراد با سابقه خانوادگی پوکی استخوان یا شکستگی لگن
- افرادی با سابقه شکستگی با ضربههای خفیف
- مصرف کنندگان طولانی مدت داروهای خاص مانند کورتیکواستروئیدها
- افراد با سبک زندگی کم تحرک
- افرادی با رژیم غذایی فاقد کلسیم
- افراد سیگاری یا مصرف کننده الکل
چگونه از کاهش تراکم استخوان جلوگیری کنیم؟
برای پیشگیری از کاهش تراکم استخوان، رعایت سبک زندگی سالم اهمیت زیادی دارد. مصرف کافی کلسیم و ویتامین D از طریق رژیم غذایی یا مصرف مکمل ها به تقویت استخوان ها کمک میکند. فعالیت بدنی منظم، مانند پیاده روی، دویدن و تمرینات ورزشی مناسب، نقش بسزایی در حفظ تراکم استخوان دارد. ترک سیگار و مصرف الکل نیز میتواند خطر پوکی استخوان را کاهش دهد.
علاوه بر این، رعایت یک رژیم غذایی متعادل با مصرف لبنیات، سبزیجات برگ سبز و ماهی و همچنین کنترل مصرف نمک و کافئین، به سلامت استخوان ها کمک میکند. داشتن وزن مناسب نیز از فشار اضافی بر استخوان ها میکاهد و در کنار سایر اقدامات پیشگیرانه، خطر کاهش تراکم استخوان را به حداقل ممکن میرساند.
کاهش تراکم استخوان چگونه درمان میشود؟
درمان کاهش تراکم استخوان به شدت بیماری و وضعیت فرد بستگی دارد و میتواند شامل موارد زیر باشد:
- دارودرمانی: داروهایی مانند بیس فسفونات ها (مانند آلندرونات و ریزدرونات)، دنوزوماب، تری پاراتید و روموزوزوماب میتوانند تراکم استخوان را بهبود داده و خطر شکستگی مکرر را کاهش دهند.
- هورموندرمانی: در برخی موارد، به ویژه در زنان یائسه، هورمون درمانی میتواند به حفظ تراکم استخوان ها کمک کند.
- مکملهای کلسیم و ویتامین D: مصرف مکملهای کلسیم و ویتامین D میتواند به نیازهای روزانه را تامین کرده و از تحلیل استخوان جلوگیری کند.
- تغییرات سبک زندگی: رعایت رژیم غذایی متعادل، انجام فعالیت های بدنی منظم، ترک سیگار و مصرف الکل نیز در بهبود وضعیت استخوان ها موثر است.
- درمانهای طب سنتی: استفاده از گیاهان دارویی مانند زنجبیل، زردچوبه و گزنه به دلیل خواص ضد التهابی و تقویت کننده استخوان ها، میتواند در کنار درمان های علمی مفید باشد، اما باید با پزشک مشورت شود.
در نهایت، مشورت با پزشک و اقدامات درمانی زودهنگام و به موقع، در درمان این بیماری بسیار اهمیت دارد.